Dawny żydowski dom przedpogrzebowy "Bet Tahara" jest zabytkiem, konkretnym miejscem w topografii Olsztyna. Jest też symbolem wielokulturowości miasta, a jednocześnie jedynym śladem architektonicznej twórczości Ericha Mendelsohna w Olsztynie. Wraz ze zdewastowanym cmentarzem stanowi pamiątkę po ludności żydowskiej w Olsztynie. W obecnym stanie może być jedynie przykładem niedbalstwa i braku szacunku dla dziedzictwa kulturowego. Szczególnej troski wymaga cmentarz zdewastowany w latach 60. XX w. Przywrócenie do życia tego miejsca, zarówno w wymiarze praktycznym jako obiektu zabytkowego, jak i w wymiarze symbolicznym jako centrum kultur, stanowi szansę wzbogacenia wizerunku Olsztyna jako miasta otwartości i tolerancji.
Budynek oraz cmentarz zlokalizowane są w Olsztynie, w bliskiej odległości od Starego Miasta, przy ulicy Zyndrama z Maszkowic.
Erich Mendelsohn (Olsztyn, 1887 - San Franciso, 1953), jeden z najwybitniejszych architektów - nowatorów I połowy XX wieku, najwybitniejszy mieszkaniec Olsztyna (Allenstein), uważany jest za czołowego przedstawiciela ekspresjonizmu w architekturze. Projektował zespoły mieszkalne, fabryczne, handlowe, sakralne w Niemczech (Berlin, Chemnitz, Duisburgu, Stuttgart), Izraelu (Jerozolima), Stanach Zjednoczonych (Baltimore, Dallas, St. Louis) Wielkiej Brytanii (Londyn, Bexhill-on-Sea), Związku Radzieckim (Petersburg, Sowietsk). Sztandarowe dzieło to Wieża Einsteina w Poczdamie zbudowana w latach 1920-1921.
W Olsztynie pozostawił skromne dzieło z wczesnej młodości: żydowski dom przedpogrzebowy (1913), symbol wielokolturowości miasta, w którym mieszkali Niemcy, Polacy, Żydzi, Warmiacy. W 1933 r. Mendelsohn opuścił hitlerowskie Niemcy, schronił się w Anglii, potem Palestynie, aby dotrzeć w końcu do Stanów Zjednoczonych. W latach czterdziestych wspólnota żydowska w Olsztynie, z której się wywodzi, przestała istnieć.
Po roku 1945 budynek przy ulicy Zyndrama z Maszkowic przejęło państwo, do 1996 r. mieściło się w nim Archiwum Państwowe. Obecnie nie jest użytkowany. Jego stan techniczny pogarsza się z roku na rok.
Obiekt wpisany jest do rejestru zabytków pod numerem A-1717/88.
OPIS PROJEKTU
Główny ideał działania Domu Mendelsohna opiera się na filozofii etycznej wypracowanej przez Immanuela Kanta z Królewca, na wciąż aktualnej idei: "Niebo gwiaździste nade mną, prawo moralne we mnie,". Odwołuje się do ideałów szlachetności, twórczość, obywatelskości, odwagi moralnej, niezależności myślenia.
Domu Mendelsohna w planie uniwersalnym to próba odrodzenia godności i szlachetności powołania człowieka do życia w europejskiej demokracji obywatelskiej, a w planie lokalnym wytworzenie cnót kreatywności społecznej i indywidualnej w pokoleniu nowej inteligencji Warmii i Mazur.
Istota projektu zawarta jest w jego prostej nazwie. "Dom" jest synonimem wspólnoty, bliskości, atmosfery wzajemnego zrozumienia, wiąże się także z kultywowaniem tradycji. W przełożeniu na praktykę naszego projektu znaczy to tyle, iż Domu Mendelsohna będzie miejscem spotkań, forum dyskusji ludzi różnych kultur, narodów, orientacji światopoglądowych. Erich Mendelsohn symbolizuje natomiast przełom w spojrzeniu na sztukę, współczesność i odwagę koncepcji artystycznych. W przełożeniu na praktykę naszego projektu znaczy to, że chcielibyśmy promować nowoczesne myślenie o nauce, sztuce, literaturze. Pragniemy, by było to miejsce gdzie ludzie stykają się z propozycjami na lepsze, bardziej świadome i twórcze życie, uczą się otwartości na innych poprzez odwołanie do tradycji, historii ziemi na której żyją.
Projekt zakłada rewaloryzację opuszczonego i popadającego w ruinę domu przedpogrzebowego "Bet Tahara" oraz przylegającego do niego cmentarza żydowskiego. Planuje się, że część inwestycyjna będzie realizowana według znanego już w Olsztynie modelu hallandzkiego, który zakłada współdziałanie różnych sektorów społeczności lokalnej - kultury, architektury, służb zatrudnienia - na rzecz ochrony zabytków. Główne założenia modelu to konserwacja i rewitalizacja zabytków, ratowanie rzemiosł tradycyjnych, stworzenie możliwości zmniejszenia bezrobocia. Zakłada rewaloryzację cennych, a pozbawionych od lat właściwej opieki zabytków, nadanie im nowej funkcji, upowszechnienie wiedzy na temat możliwości zagospodarowania i funkcjonowania w rzeczywistości społeczno-gospodarczej obiektów zabytkowych, kształtowanie właściwych wzorców postępowania w tej dziedzinie, wymianę kulturową między różnymi grupami społecznymi i narodami.
Wymiar symboliczny projektu chcemy realizować poprzez stworzenie w Domu Mendelsohna olsztyńskiego centrum kultury.
DZIAŁALNOŚĆ PROGRAMOWA:
Planuje się, że działalność programowa Domu Mendelsohna będzie opierać się na pięciu głównych formach działalności:
I. Biblioteka
II. Archiwum "żywej pamięci"
III. Galeria
IV. Ośrodek Kultury Otwartej
V. Ośrodek wydawniczy BORUSSII
I. BIBLIOTEKA
Biblioteka gromadzić będzie zbiory z zakresu: historii, kultury, sztuki, literatury o dawnej Ziemi Pruskiej, ze szczególnym uwzględnieniem XX wieku oraz dziejów Żydów w Europie Środkowo-Wschodniej i Północnej. Biblioteka będzie posiadała zbiory wielojęzyczne (szczególnie w j. polskim, litewskim, niemieckim, rosyjskim, jidysz, hebrajskim). Docelowo zostanie zgromadzonych 5000 woluminów.
Zbiory biblioteki będą obejmowały:
I.Książki - wydawnictwa zwarte
II.Wydawnictwa elektroniczne (DVD, CD, wideo, itp.)
III.Czasopisma
Ze zbiorów bibliotecznych będzie można korzystać w niewielkiej czytelni.
II. ARCHIWUM "żywej pamięci"
Archiwum pełnić będzie funkcję ośrodka dokumentacji regionu, ze szczególnym uwzględnieniem:
- Historii Żydów w Olsztynie i Prusach Wschodnich
- Genealogii rodu Mendelsohnów
- Historii przemian kulturowych i etnicznych na Warmii i Mazurach po 1945 r. głównie dokumenty tzw. żywej pamięci, np. nagrania, zdjęcia, dokumenty
III. GALERIA
Galeria sztuki prowadzić będzie działalność artystyczną oraz oświatową (łączyć funkcję edukacyjną z funkcją artystyczną). W przygotowaniu wystaw planuje się wykorzystanie nowoczesnych technik audiowizualnych (np. filmy wideo, projekcje multimedialne). W przygotowanie i prezentację wystawy stałej zaangażowany będzie bibliotekarz-archiwista.
W galerii zostanie otwarta wystawa stała poświęcona Erichowi Mendelsohnowi, przygotowywane będą także wystawy czasowe.
Galeria głównie nastawiona na promocję twórczości młodych i niezależnie myślących artystów z tzw. Europy Bałtyku. Prezentowane będą wybitne dokonania młodych artystów - mieszkańców krajów wybrzeża południowego Bałtyku Niemcy - Polska - Rosja - Litwa - Łotwa - Estonia.
IV. OŚRODEK KULTURY OTWARTEJ
Celem działalności ośrodka będzie:
- organizowanie, inicjowanie przedsięwzięć kulturowych - tworzenie pozytywnych postaw wobec wartości humanistycznych, szczególnie dla ludzi młodych;
- kreowanie zjawisk obywatelskich, politycznych, proeuropejskich związanych z wartościami społeczeństwa otwartego;
- kreowanie wydarzeń edukacyjno-oświatowych popularyzujących postawy niekonwencjonalne, twórcze;
V. OŚRODEK WYDAWNICZY BORUSSII
Dwa podstawowe nurty działalności wydawniczej:
- Pismo "Borussia" oraz druki ulotne
- Wydawnictwa książkowe
GŁÓWNE ZADANIA:
Kreowanie wartości uniwersalnych na podstawie znajomości spraw lokalnych, upowszechnianie kultury, literatury, wartości historycznych w kontekście budowanie krytycznej wiedzy o społecznościach lokalnych, a szczególnie narodów Bałtyku południowego.
Zbliżenie narodów bez fałszowania historycznych i współczesnych zjawisk społecznych. Promocja twórczości niezależnej - krytyczne, twórcze, autentyczne analizowanie świata współczesnego z próbą wypracowania uniwersalnych wartości duchowych.
PARTNERZY
Stowarzyszenie Wspólnota Kulturowa "Borussia" dysponuje już siecią międzynarodowych kontaktów partnerskich. Do współpracy w ramach projektu Dom Mendelsohna chcemy zaprosić ośrodki kultury, historii i nauki w miastach związanych w wybrzeżem Bałtyku z Estonii, Łotwy, Litwy, Rosji, Polski, Niemiec.
RADA PROGRAMOWA DOMU MENDELSOHNA
Dla opieki nad działalnością programową Dom Mendelsohna zostanie powołana Rada Programowa Dom Mendelssohna.